İmgelem Dersleri

1975 güzünde Chicago Üniversitesi’nde bir felsefe hocası tahtaya iki eksen çizer. Yatayın bir ucunda mevcudiyet, öbür ucunda yokluk; dikeyin bir ucunda inanç, öbür ucunda eleştirel mesafe. Ortaya çıkan dört kadrana sırasıyla resmi, kurmacayı, izi ve halüsinasyonu yerleştirir. Bu basit şema, Batı düşüncesinin yirmi beş yüzyıldır imgelem üzerine yürüttüğü tartışmanın haritasıdır ve tabii bu kitabın da.

Paul Ricœur’ün ölümünden çok sonra ders notlarından derlenen İmgelem Dersleri, onun hiç kitaplaştırmadığı bir dizinin tam metnidir. On dokuz derste Ricœur önce klasikleri okur: Aristoteles’in phantasia’sını, Pascal’ın “yanılsamanın efendisi” dediği imgelemi, Spinoza’nın “-mış gibi”sini, Hume’un çağrışım mekaniğini, Kant’ın iki Eleştiri arasında ikiye bölünmüş imgelem kuramını. Sonra çağdaşlara döner: Ryle’ın tiyatro sahnesinde işlenen “numaradan cinayet”ine, Wittgenstein’ın tavşan-ördeğine, Husserl’in Dürer gravürüne, Sartre’ın orada olmayan dostu Pierre’in imgesine.

Ama asıl mesele son beş derste açılır. Ricœur, imgelemi algının soluk bir kopyası sayan bütün bir geleneğe karşı çıkar: İmge, gerçekliğin eksik bir yankısı değil, gerçekliği yeniden betimleme gücüdür. Metaforda, resimde, bilimsel modelde ve şiirde çalışan şey aynı yetidir: dünyayı olduğundan başka türlü görmemizi sağlayan, böylece onu değiştirmemizin de önünü açan yeti. Kurmaca, yalanın değil hakikatin bir kipidir.

İmgelem Dersleri, bir ders kürsüsünün canlı sesiyle yazılmış, düşüncenin kurulurken yakalandığı ender kitaplardan biri.